1 Pułk Specjalny wchodzi skład jednostki wojskowej nr. 4101, powstałej w 1961 r. Została ona rozbudowana z kompani rozpoznawczej, przy 16 batalionie desantowo szturmowym w Krakowie. Przez kilka ta stacjonowała w Dziwnowie, na wyspie Wolin, wtedy wówczas 1 batalion szturmowy, był najbardziej znanym w LWP. Jednostka, była samodzielna i podlegała ministrowi obrony narodowej. Żołnierze szkolenie byli do prowadzenie zwiadu, rozpoznania i sabotażu daleko na tyłach przeciwnika. Batalion składał się m.in. z: kompani specjalnych, łączności, płetwonurków, łączności i zabezpieczenia. Kompanie dzieliły się na plutony specjalne, w których skład wchodziły 9 osobowe grupy specjalne. W 1986 r. 1 batalion szturmowy został przeniesiony do Lublińca, a w 1993 r. Po zlikwidowaniu kompani specjalnych, przeformowano go na 1 pułk specjalny, natomiast już rok później był już gotowy do wykonywania zadań specjalnych.

1 płk. spec. dziedziczy tradycje po 1. Samodzielnym Batalionie Specjalnym, powstałym w 1943 r. w Związku Radzieckim, oraz po słynnych polskich batalionach harcerskich - "Parasol" i "Zośka". W pamięci żołnierzy jest także Samodzielna Kompania "Commando" walcząca m.in. pod Monte Cassino.